हालै पोखराबाट विदा भएर जान लागेका महानगरका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत शिवराज चौलागाईंलाई मायाको चिनो अर्थात सम्झनाको कोसेली दिँदा मेयर धनराज आचार्यले एउटा मूर्ति थमाए । पोखरा महानगरपालिकाले बिदाइका अवसरमा करुवा र मूर्ति जस्ता सामान्य सामग्रीलाई मायाको चिनो बनाउँदा यहाँको मौलिकता झल्काउन नसकेको स्पष्ट हुन्छ । फेवातालको पानी वा माछापुच्छ«े बोकेर लैजान नसकिने भए पनि स्थानीय हस्तकला, रैथाने खाद्य पदार्थ, जेठोबुढोको चामल, ल्वाङको चिया, राडीपाखी, सारंगी वा अन्य सांस्कृतिक सम्पदालाई कोसेलीको रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । तर, यस्ता सम्भावनालाई व्यवस्थित र प्राथमिकताका साथ अघि बढाउन नसक्दा पोखराले आफ्नो पर्यटकीय पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण पाटो गुमाइरहेको छ ।

जब कुनै ठाउँले आफ्नो परिचय दिन्छ, त्यसको प्रतिबिम्ब त्यहाँबाट बिदा हुनेले बोकेर लैजाने चिनो वा कोसेलीमा पनि झल्किनुपर्छ । तर, विडम्बना ! ‘पर्यटनको राजधानी’ को भव्य उपमा पाएको पोखराले आफ्नै प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतलाई बिदाइ गर्दा करुवा र बुद्धको मूर्ति थमाउँछ, जुन वस्तुहरू पोखराको विशिष्ट पहिचानभन्दा पनि पाटन र ठमेलको कलाकृतिसँग बढी मेल खान्छन् । यो सानो तर सांकेतिक घटनाले पोखराको एउटा गम्भीर र लामो समयदेखि नजरअन्दाज गरिएको समस्यालाई सतहमा ल्याइदिएको छ— पोखराको आफ्नै भन्न सुहाउने कोसेली के हो ?

पोखरा आउने जोकोही पर्यटक फेवातालको सुन्दरता र माछापुच्छ्रेको छायाँमा रमाउँछन् । तर, फर्किँदा ती अविस्मरणीय पलहरूलाई सँगै लैजान एउटा मूर्त चिनो खोज्दा उनीहरूको हात रित्तो हुन्छ । लेकसाइडका पसलहरूमा विदेशी सामान र अन्यत्र पनि सहजै पाइने वस्तुहरूको बाहुल्यले पर्यटकलाई निराश बनाउँछ । पर्यटन भनेको केवल प्राकृतिक सौन्दर्यको अवलोकन मात्र होइन; यो त स्थानीय संस्कृति, जीवनशैली, कला र उत्पादनसँगको भावनात्मक सम्बन्ध पनि हो ।

जब पर्यटकले यहाँको माटोको सुगन्ध बोकेको कुनै वस्तु आफ्नो साथमा लैजान पाउँदैन, तब उसको पोखरा यात्रा अपूर्ण रहन्छ । यो सहरले पर्यटकलाई आफ्नो चिनारी बोकेर फर्काउने एउटा विशेष कोसेली दिन सकेको छैन । पोखराको चिनो खोज्ने पर्यटकहरूले यहाँको संस्कृति र पहिचान झल्काउने कुनै खास सामान नपाएर निराश हुनुपरेको छ । यो विषयले पोखराको पर्यटकीय सम्भावनालाई मात्र होइन, यहाँको सांस्कृतिक धरोहरलाई समेत गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।

यो समस्या केवल कोसेलीको अभावमा मात्र सीमित छैन । यो पोखराको दूरदृष्टिको कमी र प्रकृतिप्रदत्त वरदानमाथिको अत्यधिक निर्भरताको उपज हो । पोखराले आफ्नो पर्यटनलाई दिगो बनाउन मौलिक संस्कृति र स्थानीय उत्पादनमा आधारित नयाँ स्तम्भहरू खडा गर्नैपर्छ । जेठोबुढोको चामल, ल्वाङको चिया, सारंगी, सिक्लेस–ताङतिङ–घान्द्रुकका राडीपाखी, भांग्रा वा हस्तकलाका सामानहरूमा पोखराको पहिचान लुकेको छ । यी उत्पादनहरू त छन्, तर यिनलाई ‘पोखराको कोसेली’ को रूपमा ब्रान्डिङ गर्ने, आकर्षक प्याकेजिङ गर्ने र पर्यटकसमक्ष सहजै पु¥याउने प्रणाली छैन ।

पोखरा महानगरपालिकाले ‘कोसेली घर’ बनाउने भनेर भनेको छ । कहिलेसम्म बन्ने हो ? थाहा छैन । कोसेली विकास गर्नु भनेको केवल केही वस्तु बेच्नु मात्र होइन; यो त स्थानीय कारीगरलाई रोजगारी दिनु हो, लोपोन्मुख कलालाई संरक्षण गर्नु हो र पोखराको आर्थिक चक्रलाई थप बलियो बनाउनु हो । प्रस्तावित ‘कोसेली घर’ लाई केवल एउटा बिक्री केन्द्रको रुपमा नभई स्थानीय उत्पादन, कला र संस्कृतिको जीवन्त प्रदर्शनी स्थलको रुपमा विकास गरिनुपर्छ । जब पोखराबाट फर्कने हरेक पर्यटकको झोलामा माछापुच्छ्रेको तस्बिरसँगै यहाँको मौलिक उत्पादन पनि हुनेछ, तब मात्र ‘पर्यटनको राजधानी’ को उपाधिले सार्थकता पाउनेछ । अन्यथा, पोखराको पहिचान सुन्दर तर छुन नसकिने हिमालको छायाँमा मात्र सीमित रहनेछ ।