हाम्रो सोचाइले हाम्रो जीवनलाई कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने कुरामा तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ ? हामी जे सोच्छौँ, त्यसले हाम्रो व्यवहार, हामीले गर्ने हरेक काम र हामीले संसारलाई हेर्ने तरिकालाई गहिरो असर गर्छ । अझ भनौँ, हाम्रो सोच नै हाम्रो जीवनको आधारशिला हो । यसले हामी कति खुुसी, कति सफल र कति सन्तुष्ट हुन्छौँ भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ । खासगरी, सकारात्मक सोच हाम्रो व्यक्तित्वलाई राम्रो बनाउन, यसलाई अझै निखार्न र हामीलाई एक सफल एवं सन्तुष्ट व्यक्ति बनाउन एउटा शक्तिशाली र अचुक हतियार हो ।

यो लेखले सकारात्मक सोच भनेको के हो, यसको गहिरो अर्थ के छ र यसले कसरी हामीलाई बलियो, जुझारु, रचनात्मक र सफल व्यक्ति बनाउन मद्दत गर्छ भन्नेबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्ने छ । प्रसिद्ध विचारक तथा मोटिभेसनल विश्लेषक नोर्मन भिन्सेन्ट पिलले आफ्नो प्रसिद्ध भनाइमा भनेका छन्, ‘सकारात्मक सोचले तपाईंलाई कुनै पनि काम राम्रो गर्न सक्षम बनाउँछ, जुन काम तपाईं नकारात्मक सोचका साथ कहिल्यै गर्न सक्नुहुन्न ।’ उनको यो भनाइले हाम्रो सोचाइले हाम्रो काम गर्ने क्षमता, हाम्रो प्रदर्शन र हाम्रो सफलतामा कति ठूलो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ । जब हामी सकारात्मक हुन्छौँ, हाम्रो आत्मविश्वास बढ्छ, हामीमा नयाँ ऊर्जाको सञ्चार हुन्छ र हामी जुनसुकै चुनौतीको सामना गर्न पनि तयार हुन्छौं ।

यस्तै, अर्का प्रसिद्ध लेखक तथा वक्ता डेल कार्नेगीले पनि ‘चिन्ताले भोलिको दुःख हटाउँदैन, यसले आजको शक्तिलाई मात्र नष्ट गर्छ’ भन्दै सकारात्मक सोचको महत्त्वमा जोड दिएका छन् । उनका अनुसार, चिन्ताले हामीलाई वर्तमानमा बाँच्न दिँदैन र हाम्रो ऊर्जालाई खेर फाल्छ । त्यसैले, सकारात्मक भएर अगाडि बढ्नु नै बुद्धिमानी हो ।

सकारात्मक सोचः गहिरो अर्थ

सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, सकारात्मक सोच भनेको जीवनका उज्ज्वल पक्षहरूमा ध्यान दिनु, भविष्यका लागि राम्रो नतिजाको आशा गर्नु र जीवनमा आउने हरेक चुनौतीलाई रचनात्मक तरिकाले सामना गर्नु हो । तर, यसको अर्थ सधैँ हाँसिरहनु वा जीवनका समस्यालाई बेवास्ता गर्नु पटक्कै होइन । बरु, सकारात्मक सोच भनेको हरेक समस्यालाई पनि एउटा सिक्ने अवसरका रूपमा लिनु हो । यो हाम्रो मनलाई सम्भावनाहरू देख्न, असफलताबाट पाठ सिक्न र अझ बलियो भएर अगाडि बढ्न तालिम दिने कुरा हो ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा, सकारात्मक सोच भनेको हाम्रो दिमागमा सकारात्मक विचारहरूलाई प्राथमिकता दिनु हो । यो कुनै जन्मजात गुण नभई एउटा यस्तो सीप हो, जसलाई हामीले निरन्तर अभ्यास र प्रयास गरेर अझ राम्रो बनाउन सक्छौँ । यसमा हामी आफैँसँग गर्ने कुराकानीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । हामीले आफैँसँग कस्ता कुरा गर्छौँ, त्यसले हाम्रो सोच र व्यवहारमा ठूलो प्रभाव पार्छ ।

सकारात्मक सोचको वास्तविक अर्थ जीवनका समस्यालाई बेवास्ता गर्नु होइन, बरु हरेक चुनौतीलाई अवसरको रुपमा हेर्नु, असफलताबाट सिक्नु र समाधानमा केन्द्रित हुनु हो ।

नकारात्मक विचारलाई पहिचान गरी तिनीहरूलाई ‘म यो गर्न सक्दिनँ’ बाट ‘म सक्षम छु र प्रयास गर्नेछु’ जस्ता सकारात्मक भनाइमा बदल्नु नै सकारात्मक सोचको मुख्य लक्ष्य हो । यो अभ्यासले हाम्रो दिमागलाई सकारात्मक मार्गमा सोच्न प्रोत्साहित गर्छ, जसले गर्दा हाम्रो जीवनमा सकारात्मक परिवर्तनहरू आउँछन् ।

व्यक्तित्व विकासमा भूमिका

हाम्रो व्यक्तित्व जीवनभर विकास हुने एउटा गतिशील प्रक्रिया हो । यो हाम्रो आनुवंशिकता (जुन हामीले आफ्ना पुर्खाबाट पाउँछौँ), हाम्रो वातावरण (हामी हुर्किएको समाज र परिवेश), हाम्रा सामाजिक सम्बन्धहरू र विशेष गरी हामीले कसरी सोच्छौँ भन्ने कुराको मिश्रणले बन्छ । सकारात्मक सोचले हाम्रो व्यक्तित्व विकासमा निम्न महत्त्वपूर्ण तरिकाले मद्दत गर्छः

आत्मविश्वास र आत्म–सम्मान बढाउँछः सकारात्मक सोच राख्ने मानिसहरूले आफ्नो क्षमतामा गहिरो विश्वास गर्छन् । उनीहरूले आफूले के गर्न सक्छन् र कुन कुरामा उनीहरू बलियो छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिन्छन् । जब उनीहरूले कुनै असफलताको सामना गर्छन्, उनीहरू त्यसलाई स्थायी नभई अस्थायी चुनौती मान्छन् र त्यसबाट पाठ सिकेर अगाडि बढ्ने ऊर्जा पाउँछन् । यो आत्मविश्वासले उनीहरूलाई नयाँ चुनौतीहरू सामना गर्न र आफ्ना लक्ष्यहरू प्राप्त गर्नका लागि हौसला दिन्छ । उच्च आत्म–सम्मान भएका व्यक्तिहरूले आफूलाई मूल्यवान् ठान्छन् र अरूको रायबाट सजिलै प्रभावित हुँदैनन् ।

भावनात्मक रूपमा बलियो बनाउँछः जीवनमा उतारचढाव, दुःख र कठिन परिस्थितिहरू आउनु स्वाभाविक हो । सकारात्मक सोचले हामीलाई यस्ता दुःख र तनावका परिस्थितिहरूसँग जुझ्न अभूतपूर्व मद्दत गर्छ । नकारात्मक भावनाहरूले हामीलाई थिच्नुको सट्टा, सकारात्मक सोच राख्ने मानिसहरू समस्याको समाधान खोज्नमा ध्यान दिन्छन् । उनीहरू कठिन अनुभवहरूबाट पनि केही न केही सिक्ने प्रयास गर्छन् र अझ बलियो भएर अगाडि बढ्छन् । यो क्षमतालाई भावनात्मक लचिलोपन भनिन्छ, जसले व्यक्तिलाई जुनसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि अडिग रहन र पुनरुत्थान गर्न मद्दत गर्छ ।

समस्या समाधान गर्ने क्षमता बढाउँछः जब हामी सकारात्मक हुन्छौँ, हाम्रो दिमाग खुला र रचनात्मक हुन्छ । सकारात्मक सोच राख्ने व्यक्तिहरूले समस्याहरूलाई बोझका रूपमा नभई चुनौतीका रूपमा लिन्छन् । उनीहरू आफ्नो क्षमतामा विश्वास गर्छन् र समस्याको जड पत्ता लगाएर त्यसको समाधानका लागि नयाँ र मौलिक उपायहरू खोज्नमा ध्यान दिन्छन् । नकारात्मक सोचले दिमागलाई बन्द गर्छ र सीमित समाधान मात्र देख्छ, जबकि सकारात्मक सोचले विभिन्न कोणबाट सोच्ने क्षमता प्रदान गर्छ ।

सकारात्मक सोच कुनै जादुयी चिज होइन, यो एउटा बानी हो । जसलाई विकास गर्न समय र निरन्तर अभ्यास चाहिन्छ ।

सामाजिक सम्बन्ध सुधार्छः सकारात्मक सोच भएका मानिस सामान्यतया मिलनसार, सहयोगी र अरूप्रति सहानुभूति राख्ने हुन्छन् । उनीहरूको आशावादी र खुसी स्वभावले अरूलाई आकर्षित गर्छ र उनीहरूसँग समय बिताउन मन पराउँछन् । यसले गर्दा उनीहरूले राम्रो र दिगो सम्बन्ध बनाउन सक्छन् । साथै, सकारात्मक सोचले विवादहरूलाई पनि राम्रोसँग सुल्झाउन मद्दत गर्छ, किनभने सकारात्मक व्यक्तिहरू अरूको कुरा सुन्न र समानुभूति राख्न सक्षम हुन्छन् । उनीहरू सम्बन्धमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछन् ।

मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनकः सकारात्मक सोचले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ । यसले तनाव, चिन्ता र डिप्रेसन जस्ता समस्यालाई कम गर्न मद्दत गर्छ । जब हामी सकारात्मक सोच्छौँ, हाम्रो दिमागमा डोपामाइन, सेरोटोनिन र इन्डोर्फिन जस्ता ‘खुसी बनाउने रसायनहरू’ उत्पादन हुन्छन्, जसले हाम्रो मुड सुधार गर्छ, दुखाइ कम गर्छ र समग्रमा आनन्दको अनुभूति दिन्छ । शारीरिक रूपमा पनि, आशावादी मानिसहरूले स्वस्थ जीवनशैली अपनाउँछन्, जसमा नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार र पर्याप्त निद्रा पर्छ । यी सबै बानीले रोगसँग लड्ने क्षमता (रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता) बढाउँछ र दीर्घकालीन रोगको जोखिम कम गर्छ ।

दिमागमा सकारात्मक असर (न्युरोप्लास्टिसिटी) : हाम्रो दिमाग एउटा अद्भूत अंग हो जसको बनावट र कार्यप्रणालीलाई बदल्न सकिन्छ । यस क्षमतालाई न्युरोप्लास्टिसिटी भनिन्छ । जब हामी सकारात्मक सोच्छौँ, हाम्रो दिमागमा आशावाद, रचनात्मकता र समस्या समाधानसँग सम्बन्धित स्नायु मार्गहरू बलियो बन्छन् । यसको अर्थ, सकारात्मक सोच हाम्रो दिमागको बानी बन्न सक्छ । जति धेरै हामी सकारात्मक सोच्छौँ, त्यति नै हाम्रो दिमाग त्यसैगरी सोच्न अभ्यस्त हुन्छ । यसले हाम्रो व्यक्तित्वलाई सधैँका लागि सकारात्मक दिशामा बदल्न सक्छ, जसले हाम्रो जीवनका हरेक पक्षमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

सकारात्मक सोच कसरी विकास गर्ने ?

सकारात्मक सोचको बानी बसाल्नका लागि केही सरल तर प्रभावकारी उपाय छन्, जसलाई हामीले दैनिक जीवनमा अभ्यास गर्न सक्छौँः
कृतज्ञताको अभ्यास गर्नुहोस्ः हरेक दिन आफूसँग भएका राम्रा कुराहरूलाई सम्झनुहोस् र तिनको कदर गर्नुहोस् । बिहान उठ्दा वा राति सुत्नुअघि एउटा डायरीमा आफू आभारी भएका पाँच वटा कुरा लेख्नुहोस् । यो सानो अभ्यासले तपाईंको दिमागलाई सकारात्मक पक्षमा ध्यान दिन तालिम दिन्छ । जस्तैः ‘आज म स्वस्थ छु’, ‘मैले स्वादिष्ट खाना खान पाएँ’, ‘मेरो परिवार सुरक्षित छ’ आदि ।

आफैँसँग सकारात्मक कुरा गर्नुहोस्ः हामीले आफैँसँग गर्ने कुराकानीले हाम्रो सोच र व्यवहारमा ठूलो प्रभाव पार्छ । जब कुनै नकारात्मक विचार आउँछ, त्यसलाई तत्काल पहिचान गर्नुहोस् र त्यसको सट्टामा सकारात्मक भनाइ प्रयोग गर्नुहोस् । उदाहरणका लागि, ‘म यो गर्न सक्दिनँ’ को सट्टा ‘म सक्षम छु र प्रयास गर्ने छु’, ‘यो धेरै गाह्रो छ’ को सट्टा ‘यो चुनौतीपूर्ण छ तर म सिक्न सक्छु’ जस्ता वाक्यहरू प्रयोग गर्नुहोस् ।

नकारात्मक विचारलाई चुनौती दिनुहोस्ः कुनै नकारात्मक विचार दिमागमा आउँदा, त्यसलाई किन आयो भनेर सोच्नुहोस् । के यो विचार सत्य हो ? के यसको कुनै प्रमाण छ ? यसलाई सकारात्मक वा यथार्थपरक विचारमा बदल्ने प्रयास गर्नुहोस् । कहिलेकाहीँ नकारात्मक विचार केवल हाम्रो डर वा अनुमानमा आधारित हुन्छन् । तिनीहरूलाई तर्कको कसीबाट जाँच्नुहोस् ।

सकारात्मक मानिसहरूसँग संगत गर्नुहोस्ः हामी जसको संगत गर्छौँ, उनीहरूको प्रभाव हामीमा पर्छ । आशावादी, सहयोगी, प्रेरणादायी र सकारात्मक सोच भएका मानिसहरूसँग समय बिताउनुहोस् । उनीहरूको सकारात्मक ऊर्जाले तपाईंलाई पनि सकारात्मक रहन प्रेरणा मिल्छ । नकारात्मक र गुनासो गर्ने मानिसहरूबाट सकेसम्म टाढा रहनुहोस् ।

ध्यान र माइन्डफुलनेस अभ्यास गर्नुहोस्ः ध्यान र माइन्डफुलनेसले तपाईंलाई वर्तमान क्षणमा रहन र अनावश्यक नकारात्मक विचारबाट टाढा रहन मद्दत गर्छ । दैनिक केही मिनेट ध्यान गर्दा दिमाग शान्त हुन्छ, तनाव कम हुन्छ र सकारात्मक विचारहरूलाई ठाउँ मिल्छ । माइन्डफुलनेसले हामीलाई हाम्रा भावना र विचारहरूलाई सजग रूपमा अवलोकन गर्न सिकाउँछ ।

स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनुहोस्ः शारीरिक स्वास्थ्यले मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ।। नियमित व्यायाम गर्नुहोस्, सन्तुलित र पौष्टिक खाना खानुहोस्, र पर्याप्त सुत्नुहोस् (७–८ घन्टा), यसले तपाईंको दिमाग र शरीरलाई सकारात्मक रहन, ऊर्जाशील हुन र राम्रोसँग काम गर्न आवश्यक ऊर्जा दिन्छ ।

वास्तविक लक्ष्यहरू राख्नुहोस्ः ठूला र महत्वकांक्षी लक्ष्यहरू राख्नु राम्रो हो, तर तिनीहरूलाई साना–साना, प्राप्त गर्न सकिने चरणमा विभाजन गर्नुहोस् । हरेक सानो सफलतामा आफूलाई बधाई दिनुहोस् र खुसी मनाउनुहोस् । यसले तपाईंलाई निरन्तर प्रेरणा दिन्छ र आत्मविश्वास बढाउँछ । असम्भव लक्ष्यहरूले निराशा मात्र ल्याउँछन् ।

निरन्तर अभ्यास गर्नुहोस् र धैर्य राख्नुहोस्ः सकारात्मक सोच कुनै जादुयी चिज होइन, यो एउटा बानी हो । जसलाई विकास गर्न समय र निरन्तर अभ्यास चाहिन्छ । कहिलेकाहीँ तपाईंले नकारात्मक महसुस गर्न सक्नुहुन्छ, तर त्यसबाट हार नमान्नुहोस् । सिक्न र बढ्नका लागि सधैँ तयार रहनुहोस्। जति धेरै अभ्यास गर्नुहुन्छ, त्यति नै सजिलो हुँदै जान्छ ।

सकारात्मक सोच केवल एउटा राम्रो सोचाइमात्र होइन, यो हाम्रो जीवन र व्यक्तित्वलाई रूपान्तरण गर्न सक्ने एउटा शक्तिशाली शक्ति हो । यसले हाम्रो आत्मविश्वास बढाउँछ, जीवनमा आउने समस्यासँग जुझ्न सिकाउँछ, हाम्रो भावनात्मक लचिलोपनलाई बढाउँछ र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ । हामीले जानाजानी सकारात्मक सोचको अभ्यास गर्दा, हाम्रो दिमागले आफूलाई सकारात्मक रूपमा बदल्न थाल्छ । यसले हामीलाई जीवनका चुनौतीलाई अझ राम्रोसँग सामना गर्न, अवसरहरूलाई चिन्न र तिनीहरूको सदुपयोग गर्न सक्षम बनाउँछ ।

सकारात्मक सोचलाई अँगाल्नु भनेको आफूलाई अझ राम्रो बनाउनु, आफ्नो पूर्ण क्षमतालाई उजागर गर्नु र आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउनु हो । यो यात्रामा केही उतारचढाव आउन सक्छन्, तर निरन्तर अभ्यास र धैर्यले तपाईंलाई बलियो, जुझारु र सफल जीवन जिउन मद्दत गर्छ । सकारात्मक सोचले तपाईंको व्यक्तित्वलाई निखार्छ र तपाईंलाई एक सन्तुष्ट र खुसी व्यक्ति बन्न प्रेरित गर्छ । के तपाईं आफ्नो जीवनमा सकारात्मकताको यो शक्तिशाली शक्तिलाई अँगाल्न तयार हुनुहुन्छ र आफ्नो व्यक्तित्वलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन चाहनुहुन्छ ?