नेपाली हिन्दू पात्रोअनुसार वर्षको चौथो महिना श्रावण (साउन) हो, जुन आषाढपछि आउँछ र भाद्रअगाडि पर्दछ । यो महिना हिन्दू धर्ममा अत्यन्तै पवित्र र धार्मिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण मानिन्छ । विशेषगरी भगवान् शिवको आराधना गर्ने महिना भनेर श्रावणलाई चिनिन्छ । यस महिनामा धेरै धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक परम्पराहरू प्रचलित छन् जसले नेपाली समाजको आस्थालाई अझ बलियो बनाउँछ । श्रावण महिनाको धार्मिक महत्व विभिन्न मिथक, पुराण, ग्रन्थ, परम्परा र अनुष्ठानहरूमा वर्णित छ । हिन्दू समाजमा यो महिनालाई ‘देवहरूको महिना’ भनेर समेत चिनिन्छ ।

श्रावण महिनाको मूल धार्मिक महत्व भगवान् शिवसँग जोडिएको छ । पुराणहरूअनुसार समुद्र मन्थनको समयमा जब हलाहल विष निस्कियो, तब सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई जोगाउन भगवान् शिवले त्यो विष पान गर्नुभयो । जसको प्रभावस्वरूप उहाँको शरीर तातो भयो, र शीतल पार्न देवगणहरूले उहाँको टाउकोमा जल चढाएका थिए । यो घटना श्रावण महिनामै भएको बताइन्छ । त्यसैले आज पनि श्रावण महिनाभर भक्तजनहरूले शिवलिंगमा जल चढाउने परम्परा रहेको छ । जल अर्पण गर्दा भगवान् शिव शान्त रहनुहुन्छ, प्रसन्न हुनुहुन्छ र भक्तको मनोकामना पूरा गर्नुहुन्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ ।

श्रावण महिनाका सोमबारहरूलाई ‘श्रावण सोमबार’ भनिन्छ, जुन व्रत र पूजाका लागि विशेष दिन मानिन्छ । सोमबार स्वयं शिवजीको दिन हो । यो महिनाका सोमबारहरूमा व्रत बस्ने, शिवलिङ्गमा जल, बेलपत्र, दूध अर्पण गर्ने, महादेवको मन्त्र जप गर्ने, व्रत कथा सुन्ने, ब्रह्मचर्य पालन गर्ने र रात्रिमा शिव चालीसा वा शिव पुराण पाठ गर्ने परम्परा छ ।

श्रावण सोमबारको व्रत विशेषगरी स्त्रीहरूमा लोकप्रिय छ । विवाहित महिलाहरूले आफ्नो पति र परिवारको दीर्घायु, स्वास्थ्य र समृद्धिका लागि व्रत बस्छन् । अविवाहित कन्याहरूले शिवजीजस्तो आदर्श पति प्राप्त होस् भन्ने कामनाले यो व्रत लिन्छन् । व्रतको दौरान दिनभर जल वा फलफूलमा उपवास बसेर साँझ शिवलिंगमा पूजाआजा गरिन्छ । यसलाई अत्यन्त पवित्र कार्य मानिन्छ ।

श्रावण महिनामा भगवान् शिवलाई अर्पण गरिने मुख्य सामग्रीहरूमध्ये एक हो— बेलपत्र । बेलपत्र त्रिफलको प्रतीक हो, जसले ब्रह्मा, विष्णु र महेशलाई जनाउँछ । भगवान् शिवलाई बेलपत्र अति प्रिय मानिन्छ । बेलपत्र अर्पण गर्दा भक्तको पाप क्षय हुने र पुण्य वृद्धि हुने विश्वास गरिन्छ । बेलपत्र चढाउँदा यसको डाँठसहित नराख्ने र तीनवटा पात भएको बेलपत्र मात्र चढाउने धार्मिक परम्परा छ ।

श्रावण महिनामा शिवलिंगमा गंगाजल चढाउने चलन छ । गंगा माता भगवान् शिवको जटाबाट निस्किएको मानिन्छ । गंगाजलले शिवलाई प्रसन्न तुल्याउँछ । साथै गंगाजलले पवित्रता प्रदान गर्ने धार्मिक विश्वास भएकाले व्रतालुहरूले गंगाजल घरमा ल्याएर पूजामा प्रयोग गर्दछन् । शिवलिंगमा चढाइने पाँच प्रमुख वस्तुहरू जल, दूध, दही, घ्यू, मह हुन् । यी वस्तुहरूबाट अभिषेक गर्दा भगवान् शिव अत्यन्तै प्रसन्न हुने विश्वास गरिन्छ ।

भगवान् शिवसँगै श्रावण महिनामा देवी पार्वतीको पनि पूजा गरिन्छ । धार्मिक ग्रन्थहरूअनुसार देवी पार्वतीले शिवजीलाई प्राप्त गर्नका लागि कठोर व्रत बस्नुभयो, जसमध्ये श्रावण महिनाको व्रत अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो । अन्ततः पार्वतीलाई शिवजी पतिस्वरूप प्राप्त भए । त्यसैले कन्याहरूले पार्वतीको अनुकरण गर्दै यो महिनामा विशेष पूजाआजा र व्रत गर्छन् । देवीको भक्ति, शिवजीप्रतिको समर्पण र धार्मिक निष्ठाको प्रतीक हो श्रावण महिना ।

व्रत बस्ने, संयमित जीवनशैली अपनाउने, सत्य, अहिंसा, सेवा र परोपकारको मार्गमा लाग्ने मानिसमा आत्मअनुशासन, धैर्य, मानसिक स्थिरता, नैतिक मूल्य र आध्यात्मिक चेतनाको विकास हुन्छ ।

श्रावण महिनामा महिलाहरू हरियो चुरा, हरियो पहिरन, मेहन्दी लगाउने गर्छन् । हरियो रंग श्रीवृद्धि, समृद्धि, सौभाग्य र प्रजननको प्रतीक मानिन्छ । हरितालिका तीजको तयारी यसै महिनादेखि सुरु हुन्छ, जहाँ महिलाहरू सजिएर शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने गर्दछन् । हरियो चुरा र मेहन्दीले सौभाग्यवती महिलाको प्रतीकका रूपमा उनीहरूको आत्मबल, सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक समर्पणलाई दर्शाउँछ ।

श्रावण महिनामा भगवान् शिवको पूजा मात्र होइन, अन्य धार्मिक पर्व र पूजाहरू पनि पर्छन्, जसले यस महिनाको धार्मिक महत्त्वलाई अझ व्यापक बनाउँछ । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नाग पञ्चमी मनाइन्छ । यो दिन नागदेवताहरूको पूजा गरिन्छ, जसले भूमिको रक्षा गर्छन् भन्ने विश्वास छ ।

श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन जनैपूर्णिमा मनाइन्छ । यो दिन ब्राह्मणहरूले पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै लगाउने र रक्षासूत्र बाँध्ने चलन छ । यो कर्म संस्कार, शुद्धता र परम्परागत धर्मको संरक्षणसँग सम्बन्धित पर्व हो । जनैपूर्णिमाकै दिन दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइको हातमा राखी बाँधेर रक्षासूत्र बाँध्ने गर्छन् । यो पर्वले पारिवारिक प्रेम, सद्भाव र सुरक्षाको सन्देश दिन्छ । काठमाडौँ उपत्यकामा विशेषगरी मनाइने गाईजात्रा पनि श्रावण महिनामै पर्छ । यो पर्व मृत आत्माको शान्तिका लागि निकालिन्छ र सांस्कृतिक विविधताको परिचायक हो ।

श्रावण महिना केवल बाह्य पूजा होइन, यो आत्मसमीक्षा, आत्मनियन्त्रण र आध्यात्मिक अनुशासनको पनि समय हो । यस महिनामा गरिने अभ्यासहरू, जस्तैः ब्रह्मचर्यको पालन, सात्त्विक भोजन, नियमित पूजा र जप, निन्दा, लोभ, काम, क्रोधजस्ता विकारहरूबाट टाढा रहने अभ्यास, दान, धर्म, सेवा र परोपकारमा सहभागिता आदिले मानिसको जीवनशैलीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ । व्यक्ति धर्म, ध्यान, संयम र सन्तुलनको मार्गमा अग्रसर हुन्छ ।

धार्मिक ग्रन्थहरू जस्तै स्कन्द पुराण, शिव पुराण, गरुड पुराण आदिमा श्रावण महिनाको विशेष चर्चा गरिएको छ । यिनमा भगवान् शिवको आराधनाको फल, व्रतको नियम र अर्चनाको विधिबारे विस्तृत जानकारी पाइन्छ । शिव पुराणमा उल्लेख छ कि श्रावण महिनामा एकपटक बेलपत्र चढाउँदा हजार बेलपत्रको फल प्राप्त हुन्छ । एकपटक शिवको नाम उच्चारण गर्दा लाखौँ पुण्य प्राप्त हुन्छ । त्यसैले यो महिनालाई पुण्य सञ्चयको महिना पनि भनिन्छ ।

श्रावण महिनाको महत्त्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन; यसको प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यसम्बन्धी पक्षहरू पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् । यो महिनामा देखिने विविधता र सकारात्मक प्रभावहरूले मानव जीवनका हरेक पक्षमा गहिरो प्रभाव पार्छन् ।

श्रावण महिनाको आगमनसँगै प्रकृतिमा हरियालीको उत्सव देखिन्छ । निरन्तर वर्षाका कारण वनजङ्गल, डाँडाकाँडा, खेतबारी, बगैँचा आदि हराभरा बन्छन्, जसले वातावरणलाई ताजगी, शीतलता र जीवन्तता प्रदान गर्छ । खुला आकाशमा देखिने कालो बादल, हल्का झरी र चिसो हावाले मानिसको मनलाई प्रसन्न बनाउँछ । धुलो, धुवाँ हटेर वायु स्वच्छ हुने भएकाले यो समय श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्यामा समेत राहत मिल्ने समय हो ।

कृषिकर्मको दृष्टिकोणले हेर्दा पनि श्रावण महिना निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । आषाढको रोपाइँ सकिएपछि श्रावणमा धानबाली राम्ररी बढ्न थाल्छ, खेतमा पानीको व्यवस्थापन भइरहन्छ र कृषकहरू खेतबारीमा खटिएका देखिन्छन् । गाईगोरु, भैँसी, बाख्रा आदि पशुपालनमा समेत सजीवता आउँछ । यो समय कृषकहरूको आशा र मेहनतले भरिएको हुन्छ, किनभने यहीँबाट वर्षभरिको खाद्यान्नको आधार तयार हुन्छ । बाली राम्रो हुनु भनेको खाद्य सुरक्षा, आर्थिक स्थिरता र ग्रामीण जीवनशैलीको सुदृढीकरणसँग जोडिएको कुरा हो ।

स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि श्रावण महिना विशेष मानिन्छ । धार्मिक आस्थाका कारण धेरैजसो मानिसले यस महिनामा मांसाहार त्याग गर्छन् र सात्त्विक जीवनशैली अपनाउँछन् । उपवास, फलफूलको सेवन, हल्का खाना, चिया–कफी कम सेवन, प्रार्थना र ध्यान गर्ने अभ्यासले शारीरिक शुद्धि मात्र होइन, मानसिक सन्तुलन र आत्मिक सन्तुष्टि प्रदान गर्छ । आयुर्वेदअनुसार वर्षायाममा पाचन शक्ति केही कमजोर हुने भएकाले श्रावणजस्ता महिनामा शरीरलाई विश्राम दिनु, शुद्ध भोजन लिनु र नियमित ध्यान गर्नु उत्तम मानिन्छ । यसले रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन, तनाव घटाउन र समग्र स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सहयोग गर्छ ।

सामाजिक पक्षबाट हेर्दा, श्रावण महिनाले समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र सहकार्यको भावना फैलाउँछ । पूजापाठ, व्रत, कथावाचन, भजनकीर्तन, मन्दिर भ्रमण आदिका माध्यमबाट मानिसहरू एक–आपसमा जोडिन्छन् । धार्मिक अनुष्ठानमा सामूहिक सहभागिता, एक–अर्कालाई सहयोग गर्ने भावना, तथा सँगै बसेर ध्यान, साधना र दान गर्ने अभ्यासले समाजमा पारस्परिक विश्वास र आत्मीयता बढाउँछ । विशेष गरी यो समयले पुस्ताबीचको सम्बन्ध सुदृढ पार्न, धर्म–संस्कृतिबाट नयाँ पुस्तालाई परिचित गराउन र सामूहिक चेतनाको विकास गर्न सहयोग गर्छ ।

श्रावण महिना विशेष गरी महिलाहरूका लागि अत्यन्त प्रेरणादायी र सशक्तीकरणको समय पनि हो । महिलाहरूले हरियो चुरा, पोते, मेहन्दी, सिन्दूर, साडी आदि लगाएर आफ्नो सांस्कृतिक र सौभाग्यको पहिचान देखाउँछन् । उनीहरू गीत गाउने, भजन गाउने, समूहमा बसेर कथा सुन्ने र तीजको तयारी गर्ने जस्ता गतिविधिमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छन् । यसले महिलाको आत्मबल, अभिव्यक्ति क्षमता र धार्मिक सहभागितालाई बलियो बनाउँछ । यो महिनामा महिलाहरूले शिव–पार्वतीको उपासना गर्दै आफू र परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धिका लागि व्रत बस्छन्, जुन धार्मिकभन्दा पनि मनोवैज्ञानिक र सामाजिक रूपमा महिलाको भूमिकालाई महत्त्वपूर्ण बनाउँछ ।

सांस्कृतिक दृष्टिले पनि श्रावण महिना अत्यन्त समृद्ध छ । यस महिनामा मनाइने विभिन्न पर्वहरू—जस्तै नाग पञ्चमी, जनैपूर्णिमा, गाईजात्रा, रक्षाबन्धन, कृष्णजन्माष्टमी र हरितालिका तीज—ले नेपाली समाजको सांस्कृतिक विविधता, परम्परागत जीवनशैली र लोककलाको जगेर्नामा योगदान पु¥याउँछन् । ती पर्वहरूले मानिसमा रमाइलो, उल्लास, सन्देश र मूल्यबोध गराउँछन् । झाँकी, लोकनृत्य, नाटक, हास्यव्यंग्य आदिका माध्यमबाट समाजमा शिक्षामूलक र मनोरञ्जनात्मक वातावरण सिर्जना हुन्छ । विशेष गरी गाईजात्राजस्ता पर्वहरूमा मृतकको सम्झना गर्दै हास्यव्यंग्य प्रस्तुत गरिनु र समाजका विकृति–विसंगतिलाई व्यंग्य गर्नु लोकतान्त्रिक चेतनाको पनि परिचायक हो ।

अन्ततः, श्रावण महिनाका धार्मिक अभ्यासहरू— जस्तै व्रत बस्ने, संयमित जीवनशैली अपनाउने, सत्य, अहिंसा, सेवा र परोपकारको मार्गमा लाग्ने— ले मानिसमा आत्मअनुशासन, धैर्य, मानसिक स्थिरता, नैतिक मूल्य र आध्यात्मिक चेतनाको विकास गर्छन् । मानिसले आफ्नो जीवनको गहिरो अर्थ बुझ्न, आत्मसमीक्षा गर्न, अध्यात्ममा प्रवेश गर्न र भौतिकताभन्दा पर जान सक्ने अवसर प्राप्त गर्छ । यसरी श्रावण महिना केवल एक धार्मिक अवसर होइन, यो एउटा समग्र जीवनदर्शनको समय हो— जसले प्रकृति, समाज, संस्कृति, स्वास्थ्य र अध्यात्मको अद्भुत समन्वय प्रस्तुत गर्छ । यो महिनाले हाम्रो जीवनलाई भित्र–बाहिरबाट समृद्ध बनाउने, सचेत तुल्याउने र सन्तुलनमा राख्ने प्रेरणा दिन्छ ।

(लामिछाने जनप्रकाश बहुमुखी क्याम्पस, पोखरा–२९, भण्डारढिकका अनुसन्धान विभाग प्रमुख हुन् ।)