नेपालको राजनीतिक इतिहासमा २०८२ सालको भदौ २३ र २४ गते (सेप्टेम्बर ८ र ९, २०२५) का दुई दिनलाई ‘जेन–जी क्रान्ति’ का रूपमा स्मरण गरिनेछ । यो क्रान्ति १३ देखि २८ वर्ष उमेर समूहका युवा (जेन–जी) ले नेतृत्व गरेको थियो । भ्रष्टाचार, राजनीतिक वंशवाद, आर्थिक असमानता र सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध विरुद्धको यो विद्रोहले देशलाई हल्लायो । दुई दिनको आन्दोलनमा कम्तीमा ७६ जनाको ज्यान गयो, सयौँ घाइते भए, तर यसले सरकारलाई सुधारको बाटो देखायो । नेपालमा पछिल्ला दशकहरूमा देखिएको राजनीतिक अस्थिरता, व्यापक भ्रष्टाचार, अवसरको अभाव र बेरोजगारीले युवाहरूको मनोबलमा गहिरो निराशा ल्याएको थियो ।

देशभित्र योग्य र परिश्रमी युवाहरूको आवाज सुन्ने कोही नभएको अनुभूति हुँदै गइरहेको बेला यो असन्तुष्टि एक किसिमको विद्रोहमा रूपान्तरण हुन पुग्यो । सबैभन्दा पहिला, राजनीतिक वंशवाद संस्कृतिले युवाहरूमा गहिरो असन्तोष जन्मायो । नेताहरूका छोराछोरीले विदेशमा विलासी जीवन बिताइरहेका बेला, सामान्य युवाहरू रोजगारीको खोजीमा खाडी मुलुक, मलेसिया र कोरियातर्फ पलायन भइरहेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा ’नेपो–किड्स’ का वैभवपूर्ण जीवनशैलीका तस्बिरहरू भाइरल हुँदा युवाहरूले आफूलाई राज्य र नेतृत्वले बेवास्ता गरेको महसुस गरे ।

२०८२ साउनमा सरकारले टिकटक, इन्स्टाग्राम र फेसबुकमा अस्थायी प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय गर्‍यो, जसले आगोमा घिउ थप्ने काम गर्‍यो । यो कदमलाई युवाहरूले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको हननको रूपमा लिए । यसले उनीहरूलाई सरकारविरुद्ध खुला रुपमा बोल्न र एकआपसमा संगठित हुन अझ प्रेरित गर्‍यो । त्यस्तै, आर्थिक असमानता र बेरोजगारी पनि असन्तुष्टिको मूल कारण बने । राष्ट्रिय तथ्यांक विभागको २०८१ को प्रतिवेदन अनुसार १५–२९ वर्ष उमेर समूहमा बेरोजगारी दर १९.२ प्रतिशत पुगेको थियो, जबकि ग्रामीण क्षेत्रमा यो दर २५ प्रतिशत भन्दा माथि थियो । यस्तो अवस्थाले युवाहरूमा निराशा र आक्रोश दुबै बढायो ।

बिहान करिब १० बजेदेखि माइतीघर मण्डलामा ५ हजारभन्दा बढी युवा एकैसाथ जम्मा भएका थिए । उनीहरूको मुख्य नारा थियो — ‘भ्रष्टाचार बन्द गर, युवाको भविष्य फिर्ता गर’ र ‘नेपो–किड्स होइन, नेपाली किड्स’ । आन्दोलनको विशेषता भनेको यसको कुनै औपचारिक नेतृत्व वा संगठन नहुनु थियो । यो पूर्ण रूपमा सामाजिक सञ्जालमार्फत समन्वय गरिएको आन्दोलन थियो, जसका लागि विभिन्न टेलिग्राम ग्रुपहरूमा १ लाखभन्दा बढी सदस्य जोडिएका थिए ।

आन्दोलनको पहिलो दिन शान्तिपूर्ण रूपमा सुरु भएको थियो । युवाहरूले हातमा प्लेकार्ड बोकेका थिए, गीत–संगीत गाइरहेका थिए र आफ्नो असन्तुष्टि व्यक्त गरिरहेका थिए । उनीहरूले नेपालको झन्डा फहराउँदै र ‘क्रान्तिको गीत’ गाउँदै सिंहदरबारतर्फ शान्तिपूर्ण र्‍याली अघि बढाएका थिए । मध्यान्त तिर क्रान्तिले उग्र रुप लियो र उक्त दिन सडकमा नै १९ जना कलिला बालबालिकाहरूको मृत्यु भयो र सयौँ घाइते भए । दोस्रो दिन आन्दोलनले आक्रोश, उत्तेजना र उग्र रुप लिदा नेपालको कयौँ महत्वपूर्ण सम्पदाहरू, सार्वजनिक सम्पति, व्यापारिक घरानाहरू र निजी सम्पति ध्वस्त पारियो ।

जेन–जी क्रान्तिको बालबालिकामा मनोवैज्ञानिक पदचिह्न मुख्य रूपमा अस्थिरताको उजागरबाट चिन्ता र ट्रमाको हो, तर यसले मोडेल गरिएको सक्रियतामार्फत आशाका बीजहरू पनि रोप्छ । दीर्घकालीन दागहरू रोक्न निरन्तर अनुगमन र समर्थन आवश्यक छ ।

नेपालमा भएको जेन–जी क्रान्ति युवाहरूको सक्रियता र साहसको प्रतीक बनेको थियो । मुख्यतः १३–२८ वर्षका युवाहरूले नेतृत्व गरेको यस आन्दोलनको प्रभाव साना बालबालिकाहरूसम्म पनि पुगेको थियो । जेन–अल्फा पुस्ताका बालबालिकाहरू प्रत्यक्ष रुपमा आन्दोलनमा सहभागी नभए पनि, परिवारका सदस्यहरूको संलग्नता, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालमा आएका हिंसात्मक दृश्यहरू, स्कुल बन्द र छिमेकमा भएको अशान्तिका घटनाहरूले उनीहरूमा अप्रत्यक्ष ट्रमा र तनाव सिर्जना गर्‍यो ।
नेपालमा कोभिड–१९ पछि मानसिक स्वास्थ्यको अवस्था पहिले नै कमजोर थियो । २०७२ को भूकम्प र आर्थिक संकटका कारण बालबालिकामा असुरक्षा र तनावको स्तर उच्च थियो । युनिसेफ नेपालको एक सर्वेक्षणअनुसार, काठमाडौँ र पोखराका ५०० बालबालिकामध्ये करिब ७५ प्रतिशतमा तनावका लक्षण देखा परेका थिए ।

बालबालिकामा क्रान्तिको प्रभाव धेरैजसो चिन्ता, डर, र भावनात्मक अस्थिरतासँग सम्बन्धित देखियो । ५–१२ वर्षका बालबालिकामा डरको प्रतिक्रिया मस्तिष्कको अमिग्डालाबाट नियन्त्रित हुन्छ । अश्रुग्यासको ध्वनि, गोलीका आवाज वा हिंसात्मक भिडियोहरूले उनीहरूमा अत्यधिक सतर्कता पैदा गरे । केही बालबालिकाहरू रातभरि नसुत्ने, रिसको विस्फोट वा सामाजिक एक्लोपना देखाउने समस्या भोगे । सहरी क्षेत्रका बालबालिकामा टिकटक र फेसबुकमा भाइरल भएका हिंसात्मक भिडियोहरूले भिकेरियस ट्रमा बढाएको देखिन्छ ।

बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ; विद्यालयमा परामर्श, घरमा संवाद र समाजमा सहयोग—यी तीन खम्बाले मात्र क्रान्तिको असरले दिएको घाउ निको पार्न सक्छ

बालबालिका संवेदनशील र प्रभाव ग्रहणशील मानसिक अवस्थामा हुने भएकाले, समाजमा हुने कुनै पनि अस्थिरता वा हिंसात्मक घटनाले उनीहरूको मनोवैज्ञानिक सन्तुलनमा गहिरो असर पार्छ । जब उनीहरूले सडकमा भिडभाड, अश्रुग्यासको धुवाँ, प्रहरीको बल प्रयोग, चर्काचर्कीको आवाज, र भयग्रस्त अभिभावकको अनुहार देख्छन्, त्यसले उनीहरूको बाल–मनोविज्ञानमा डर र असुरक्षाको गहिरो छाप छोड्छ । आन्दोलनका यस्ता दृश्यहरूले उनीहरूमा निरन्तर बेचैनी, अनिद्रा, र बाहिरी संसारप्रति असुरक्षाको भावना जन्माएको देखिन्छ ।

कतिपय बालबालिका घरबाहिर निस्कन डराउने, सायरन वा भीड देख्दा तनाव महसुस गर्ने, र आफ्ना अभिभावकबाट टाढा हुन नचाहने व्यवहार देखाउँछन् । यस्ता अनुभवले उनीहरूको आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ, किनभने उनीहरूले समाजमा स्थिरता र सुरक्षाको अनुभूति हराएको महसुस गर्छन् । राजनीतिक अव्यवस्था र हिंसात्मक दृश्यहरू देख्दा उनीहरूलाई नेतृत्व वा शासन प्रणालीप्रति विश्वास कम हुन थाल्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा राज्य र संस्थाप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण जन्माउन सक्छ । स–साना बालबालिकामा तनावको लक्षण समेत देखिन्छ—जस्तै बिस्तरमा पिसाब गर्ने, डरका कारण चिप्लो बोल्ने, वा आक्रामक बन्ने प्रवृत्ति ।

यस्ता व्यवहार उनीहरूको मानसिक असन्तुलन र असुरक्षाको सूचक हुन् । साथै, आन्दोलनका कारण विद्यालय बन्द हुनु, दैनिक नियमितता हराउनु, र वातावरणीय तनावले बालबालिकाको अध्ययनमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाएको छ । पढाइमा रुचि कम हुनु, सिकाइमा ढिलाइ हुनु, र सामाजिक क्रियाकलाप्रति उदासीनता बढ्नु जस्ता प्रभाव पनि सामान्य रूपमा देखिएका छन् । यसरी जेन–जी आन्दोलनले सामाजिक परिवर्तनको चेतना त जगाएको छ, तर बालबालिकाको मानसिक संसारमा यसले त्रास, बेचैनी, र अनिश्चितताको छाया पनि विस्तार गरेको छ ।

आन्दोलनले बालबालिकामा केही सकारात्मक प्रभाव पनि दिएको छ । जेन–जीको सामूहिक सक्रियता र सफलताले उनीहरूमा ‘परिवर्तन सम्भव छ’ भन्ने आशा जगायो । परिवारमा भएको छलफलले सृजनात्मक विचार, नागरिक चेतना र सहानुभूति विकास गर्न मद्दत गर्‍यो । विरोधका क्रममा देखिएका सामुदायिक सहकार्यले आफन्तको चेतना र सामाजिक पहिचान निर्माण गर्‍यो । समानताको विषयमा चर्चा र व्यवहारले समाज विरोधी व्यवहार जस्तै स्कुलमा भ्रष्टाचार विरोधी गतिविधिमा सहभागिता, बढायो । दुर्भाग्यवश, असुरक्षा, चिन्ता, र ट्रमाका लक्षणहरू दीर्घकालीन रूपमा मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा परिणत हुन सक्छन् । विशेषगरी अपाङ्गता भएका र आर्थिक रुपमा कमजोर बालबालिकामा यी प्रभाव बढी देखिन्छ । त्यसैले बालबालिकाको निरन्तर मनोवैज्ञानिक अनुगमन र समर्थन आवश्यक छ ।

विशेषज्ञहरूले स्कुलहरूमा मनोसामाजिक प्राथमिक सहायता, बालमैत्री परामर्श, र सामुदायिक कार्यक्रमहरूको आवश्यकता औँल्याएका छन् । अभिभावकहरूले ग्राफिक मिडियामा बालबालिकाको एक्सपोजर सीमित गर्न, भावनाहरूको आदानप्रदानका लागि खुला संवाद गर्न, र सृजनात्मक विचार, अभ्यासको अवसर दिन सुझाव दिएका छन् । दीर्घकालीन रूपमा, पाठ्यक्रममा मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा समावेश गर्नुले अशान्तिलाई सकारात्मक सामाजिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ ।

जेन–जी क्रान्तिले बालबालिकामा मिश्रित मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारेको छ । एकातिर चिन्ता, ट्रमा र विकासमा अवरोध देखा पर्‍याे भने अर्कोतिर आशा, सामाजिक चेतना र लचिलोपनका बीज पनि रोपिएको छ । बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य संरक्षण र दीर्घकालीन विकासका लागि अनुगमन, समुदायको सहभागिता, र मनोवैज्ञानिक समर्थन अत्यावश्यक छ । यसरी अशान्तिपूर्ण घटनालाई सामाजिक सुधार र सक्रिय नागरिकत्वमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

जेन–जी क्रान्तिपछि बालबालिकामा उत्पन्न मानसिक तनाव र डरलाई कम गर्न विभिन्न चरणमा रणनीतिहरू अपनाउनु आवश्यक छ, तर यी उपायहरू व्यावहारिक र दीर्घकालीन प्रभावकारिता दुवै दृष्टिले समीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ । तत्कालीन (०–३ महिनाभित्र) उपायका रूपमा स्कुलमा मनोसामाजिक प्राथमिक उपचार कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ, जसअन्तर्गत शिक्षकहरूलाई दुई दिने तालिम दिई ’कुरा गरौँ, डर हटाऔँ’ जस्ता सत्र सञ्चालन गरिन्छ । यद्यपि, दुई दिनको तालिमले शिक्षकहरूलाई जटिल मानसिक समस्यासँग निपट्न पर्याप्त दक्ष बनाउँछ कि भनेर प्रश्न उठ्न सक्छ, किनकि पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (पिटिएसडी) वा गहिरो तनावका बालबालिकालाई सम्हाल्न दीर्घकालीन प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ ।

बाल–मैत्री काउन्सेलिङ पनि महत्वपूर्ण छ, तर अहिले केही अस्पतालहरूमा मात्र सीमित छन् र सबै बालबालिकालाई पहुँच दिन कठिनाइ रहन्छ । अभिभावकले मिडिया नियन्त्रण गरेर १२ वर्षमुनिका बालबालिकालाई हिंसात्मक भिडियो हेर्नबाट रोक्नुपर्ने कुरा सही भए पनि व्यावहारिक रूपमा प्रविधि सजिलै पहुँच हुने सहरी बालबालिकामा यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न चुनौतीपूर्ण छ । युनिसेफको ‘प्ले किट’ मार्फत खेल–थेरापी सञ्चालन गर्दा मनोवैज्ञानिक राहत मिल्छ, तर यसका लागि पर्याप्त स्रोत र प्रशिक्षित सहायक आवश्यक पर्छ, जुन सबै विद्यालयमा उपलब्ध नहुन सक्छ । पाठ्यक्रममा मानसिक स्वास्थ्य समावेश गर्नु सकारात्मक कदम हो, जस्तै कक्षा ५–८ का विद्यार्थीका लागि ’तनाव व्यवस्थापन’ पाठ, तर शिक्षकको क्षमता र पाठ्यक्रमको भारको सन्तुलन अनिवार्य छ ।

अभिभावकलाई ’बालबालिकासँग कसरी कुरा गर्ने?’ कार्यशालामा सहभागी गराउनु पनि उपयोगी छ, तर सांस्कृतिक अवरोध, व्यस्तता र पहुँचको अभावले यसको प्रभाव सीमित हुन सक्छ । गाउँ–टोलमा ’बाल क्लब’ जस्ता कम्युनिटी सपोर्ट ग्रुपले सामाजिक सहयोग दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन आर्थिक र व्यवस्थापकीय स्थायित्व सुनिश्चित नगरी यसले स्थायी लाभ दिन सक्दैन । दीर्घकालीन उपायको रूपमा राष्ट्रिय स्तरमा बाल मानसिक स्वास्थ्य नीति लागू गरेर विद्यालयहरूमा परामर्सदाता नियुक्त गर्नु आवश्यक छ, तर बजेट, मानवशक्ति र निगरानी प्रणालीको अभावले नीति केवल कागजमै सीमित हुन सक्ने खतरा छ ।

डिजिटल साक्षरता पाठ्यक्रममार्फत ’सामाजिक सञ्जालको सही प्रयोग’ सिकाउनु सकारात्मक कदम हो, तर बालबालिकाले प्राविधिक रूपले सजिलै अनलाइन सामग्री पहुँच गर्न सक्ने भएकाले घर र स्कुलबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ । स्कुलमा ’जेन–जी क्रान्तिः युवाको साहस’ जस्ता पाठमार्फत क्रान्तिको सकारात्मक स्मृति कायम गर्नुले मनोवैज्ञानिक राहत दिन सक्छ, तर हिंसात्मक घटनाका स्मृतिहरूले दीर्घकालीन पिटिएसडी वा सामाजिक डर घटाउँछ कि भन्ने सुनिश्चित गर्न अझै अनुसन्धान आवश्यक छ । यसरी, चरणबद्ध उपायहरू अपनाउनु उपयोगी भए पनि तिनीहरूको प्रभावकारिता, पहुँच, प्रशिक्षण स्तर, स्रोत र दीर्घकालीन निगरानी बिना पूर्ण रूपमा सुनिश्चित गर्न कठिन छ । नीति निर्माता, शिक्षक, अभिभावक र समुदायले साझा जिम्मेवारीमा यी कार्यक्रमहरूलाई व्यवस्थित गर्न सके मात्र बालबालिकामा उत्पन्न मानसिक असर न्यून गर्न सकिन्छ र उनीहरूको शैक्षिक, सामाजिक तथा भावनात्मक विकासलाई स्थायित्व प्रदान गर्न सकिन्छ ।

जेन–जी क्रान्ति वास्तवमै नेपालको इतिहासमा युवा शक्तिको उदाहरण बनेको छ । यसले भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्ने साहस र एकताको पाठ देखायो, तर यसको मूल्य बालबालिकामाथि परेको मानसिक प्रभावका रूपमा गहिरो रह्यो । तनाव, चिन्ता, डर जस्ता तत्कालीन लक्षणहरू बालबालिकामा देखिए, तर त्यससँगै उनीहरूले न्यायको भावना, सामुदायिक एकता र सक्रिय नागरिकताको सकारात्मक पक्ष पनि सिके । अबको दायित्व सरकार, अभिभावक, शिक्षक र समाज सबैको साझा जिम्मेवारी बनेको छ । बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ; विद्यालयमा परामर्श, घरमा संवाद र समाजमा सहयोग—यी तीन खम्बाले मात्र क्रान्तिको असरले दिएको घाउ निको पार्न सक्छ ।

जेन–जीले सडकमा लडेर इतिहास रचे, अब हामीले बालबालिकाको मनमा शान्ति, विश्वास र आत्मसम्मान रोपेर भविष्यको निर्माण गर्नुपर्छ । दुर्भाग्यवश, असुरक्षा, चिन्ता, र ट्रमाका लक्षणहरू दीर्घकालीन रूपमा मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा परिणत हुन सक्छन् । विशेषगरी अपांगता भएका र आर्थिक रूपमा कमजोर बालबालिकामा यी प्रभाव बढी देखिन्छ । त्यसैले बालबालिकाको निरन्तर मनोवैज्ञानिक अनुगमन र समर्थन आवश्यक छ । विशेषज्ञहरूले स्कुलहरूमा मनोसामाजिक प्राथमिक सहायता, बालमैत्री परामर्श, र सामुदायिक कार्यक्रमहरूको आवश्यकता औँल्याएका छन् । अभिभावकहरूले ग्राफिक मिडियामा बालबालिकाको एक्सपोजर सीमित गर्न, भावनाहरूको प्रक्रिया गर्न खुला संवाद गर्न, र क्रिटिकल थिंकिङ अभ्यासको अवसर दिन सुझाव दिएका छन् ।

दीर्घकालीन रूपमा, पाठ्यक्रममा मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा समावेश गर्नुले अशान्तिलाई सकारात्मक सामाजिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्न मद्दत पु¥याउँछ । जेन–जी क्रान्तिले बालबालिकामा मिश्रित मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारेको छ । एकातिर चिन्ता, ट्रमा र विकासमा अवरोध देखा प¥यो भने अर्कोतिर आशा, सामाजिक चेतना र लचिलोपनका बीज पनि रोपिएको छ । बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य संरक्षण र दीर्घकालीन विकासका लागि अनुगमन, समुदायको सहभागिता, र मनोवैज्ञानिक समर्थन अत्यावश्यक छ । यसरी अशान्तिपूर्ण घटनालाई सामाजिक सुधार र सक्रिय नागरिकत्वमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

(काफ्ले जनज्योति क्याम्पस भीमाद, तनहुँका सह–प्राध्यापक हुन्)