‘मानवताको पक्षमा’ भन्ने नाराका साथ नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले विश्वव्यापी रूपमा विशुद्ध मानवीय सेवा र विपद्को क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको रूपमा रहेको रेडक्रस अभियानका संस्थापक जाँ हेनरी डियुना हुन् । सन् १८२८ मे ८ मा स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा उनको जन्म भएको थियो । विश्वव्यापी रूपमा धेरै राष्ट्रहरूमा युद्ध, प्रकोप, आपत् जस्ता अत्यधिक विपत्ति देखिएको बेलामा उनी सन् १८५९ को जुन महिनामा इटालीको सल्फेरिनो पुगेका थिए । त्यस बेला इटाली, फ्रान्स र अस्ट्रियाबीच युद्ध भइरहेको थियो । युद्धमा ६ हजार सैनिक मरिसकेका थिए भने ४० हजार घाइते भएको अवस्था थियो । त्यो दर्दनाक अवस्था देखेर उनको मनमा मानवीय करुणा पलायो र तत्काल सहयोग पुर्‍याउने काम गरे ।

त्यस युद्धको दुःखद दृश्यबाट प्रभावित भएर उनले सन् १८६२ मा फ्रेन्च भाषामा ’सल्फेरिनोको सम्झना’ नामक पुस्तक प्रकाशन गरे । त्यस पुस्तकमा युद्धको समयमा सेनाको चिकित्सक सेवा अपर्याप्त हुने भएकाले घाइतेहरूको उद्धारका लागि हरेक देशमा स्वयंसेवी उद्धार संस्था स्थापना हुनुपर्ने र समन्वयका लागि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता हुनुपर्ने दुई प्रमुख सुझाव उल्लेख भए । ती विषयमा साथीहरू लुइस एप्पिया, गुलियन हेन्री डुफोर, थेडोरी म्याक्नोयर, गुस्तेभ माइनरसँग मिलेर डियुनाले सन् १८६३ मा सहयोगमा घाइतेहरूको सहयोगका निम्ति अन्तर्राष्ट्रिय समिति नामको संस्था स्थापना गरे । पछि त्यही संस्था अन्तर्राष्ट्रिय समितिमा परिणत भयो ।

सन् १८६४ मा सम्पन्न अन्तर्राष्ट्रिय भेलाले जेनेभा महासन्धिको व्यवस्था गर्‍यो । त्यो महासन्धिअनुसार राष्ट्रिय सोसाइटी स्थापना गर्नेसम्बन्धी देशको सरकारले हस्ताक्षर गर्नुपर्ने प्रावधान राखियो । विश्वमा रेडक्रस स्थापना भएको १ सय वर्षपछि मात्र नेपालमा तत्कालीन स्वास्थ्य मन्त्री डा. नागेश्वरप्रसाद सिंहको अध्यक्षतामा भएको भेलाले वि.सं. २०२० साल भदौ १९ गते तत्कालीन अधिराजकुमारी प्रिन्सेप शाहको अध्यक्षतामा नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको तदर्थ समिति गठन गर्‍यो । वि.सं. २०२१ साल भदौ २४ गते नेपाल सरकारले जेनेभा महासन्धिमा हस्ताक्षर गरेपश्चात् संस्थाका गतिविधि अगाडि बढिरहेका छन् ।

रेडक्रस अभियानका सात सिद्धान्तलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तको रूपमा आत्मसात् गरेको नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले संस्थाको दूरदृष्टि र दूरगामी लक्ष्यलाई निर्धारण गरेपश्चात् मानवीय सेवाको दृष्टिकोणबाट संस्थालाई अगाडि बढाउन बल मिलेको छ । निःस्वार्थ स्वयंसेवा तथा सात आधारभूत सिद्धान्तभित्र रहेर संकटासन्न समुदायको पक्षमा बहस गर्दै उच्च गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । नेपाल रेडक्रसले एम्बुलेन्स सेवा, रक्तसञ्चार सेवा, विपद् व्यवस्थापन, प्राकृतिक प्रकोप, प्राथमिक उपचार लगायतका आकस्मिक सेवाहरू प्रदान गर्दै आएको छ । त्यसको अलावा रेडक्रसका ४ वटा स्वयंसेवा गर्ने पक्ष छन् ।

पहिलो, पारस्परिक सहयोगमा संगठित रूपमा सहभागी भई एकआपसमा गरिने सामाजिक तथा आर्थिक सहयोग पर्छ । दोस्रो, परोपकारितामा आफूबाहेक अरूलाई वा सहयोग आवश्यकता भएका व्यक्तिलाई गर्ने सेवा र सहयोग पर्छ । तेस्रो, नागरिक संलग्नतामा सरकारी प्रतिनिधित्वदेखि स्थानीय विकास कार्यक्रममा सहभागी हुँदै शासन प्रक्रियामा गरिने स्वयंसेवा गरिन्छ । चौथो, वकालत वा अभियानअन्तर्गत वकालत वा अभियानबाट समाजमा सचेतना तथा नीति निर्माणमा सहजीकरण गर्ने प्रचलन छ । यी माध्यमबाट गरिने सेवा तथा विपत्ति तथा मानवीय सेवामा तटस्थता र निष्पक्षतामा कमी आउन दिनु हुँदैन ।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको विधानमा २०४८ मा भएको संशोधनले रेडक्रसमा उपशाखा प्रथाको थालनी गर्‍यो । उपशाखा स्थापनाका कारणले सहरी तथा ग्रामीण क्षेत्रका समुदायसम्म रेडक्रसका अभियानका गतिविधि सञ्चालन गर्न सहज व्यवस्था भएको छ । हाल नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको विधान, २०२० (सत्रौँ संशोधन, २०७४) बमोजिम सबै तहका रेडक्रस स्वयंसेवकहरू मानवीय सेवामा क्रियाशील हुने गरेका छन् ।

रेडक्रसले गर्ने विविध मानवीय कार्यहरूमध्ये मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष एवं अत्यावश्यक सेवाको रूपमा रक्तसञ्चार सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । विश्व रक्तसञ्चार सेवाको इतिहास झन्डै ४ सय वर्ष पुरानो छ । सन् १६१६ मा वैज्ञानिक डा. विलियम हार्बेले मानव जाति लगायतका सबै प्राणीमा रक्तसञ्चार हुन्छ भन्ने पत्ता लगाएका थिए । सन् १९०१ मा कार्ल ल्यान्डस्टेनर नामक वैज्ञानिकले मानव शरीरमा हुने रगतको समूह ए, बी र ओ पत्ता लगाएसँगै चिकित्साविज्ञानमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भएको थियो ।

त्यसको लगत्तै विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै मानव शरीरबाट निकालिने रगतलाई आवश्यक तरल पदार्थको प्रयोग गरी निश्चित दिनसम्म सुरक्षित राख्न सकिने पत्ता लागेको थियो । यसैगरी सन् १९४० मा डा. कार्ल र डा. एलेक्जेन्डरको संयुक्त अध्ययनबाट मानव जातिमा हुने आरएच पोजेटिभ र आरएच नेगेटिभ समूह पत्ता लागेको थियो । यो महत्त्वपूर्ण खोजसँगै स्पेनको म्याड्रिड सहरमा विश्वको पहिलो ब्लड बैंक स्थापना भएको थियो । नेपालको सन्दर्भमा विसं २०२३ सालको साउन १२ गते वीर अस्पतालको एउटा कोठामा पहिलो ब्लड बैंक स्थापना गरिएको थियो ।

यसरी नेपालमा औपचारिक रूपमा रक्तसञ्चार सुरु भएको मिति साउन १२ लाई हरेक वर्ष रेडक्रस सोसाइटीले रक्तसञ्चार सेवा दिवसको रूपमा मनाउँदै आएको छ । अहिले ६० औँ रक्तसञ्चार सेवा दिवस मनाइँदै छ । लक्ष्मी ब्लड बैंक नामक सो ब्लड बैंकमा पहिलो वर्ष १३७ युनिट रगत संकलन भएको थियो । सो रगत आवश्यकताअनुसार बिरामीलाई प्रदान गरिएको थियो । नेपालका पहिला रक्तदाता दयावीर कंसाकार हुन् ।

रगतको बढ्दो माग र आधुनिक प्रविधियुक्त सेवालाई विस्तार गर्ने क्रममा प्रादेशिक रक्तसञ्चार सेवाबाट २४ सै घण्टा सेवा दिन थालिएको छ । रगतको आवश्यकता पर्ने तथा दान गर्ने व्यक्तिले रक्तसञ्चार सेवामा रगत तथा रक्ततत्त्वको उपलब्ध स्टक वेबसाइटबाट हेर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ ।

समयक्रमसँगै २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि २०४८ साल चैत २४ गतेदेखि नेपाल सरकारले रगत र रगतजन्य पदार्थको संकलन, भण्डारण र वितरणको जिम्मा नेपाल रेडक्रस सोसाइटीलाई दिएको छ । सीमित स्रोत र साधनका बाबजुद १ केन्द्रीय, ५ प्रादेशिक, जिल्ला, अस्पताल इकाई र आकस्मिक रक्तसञ्चार गरेर अहिले नेपालमा १२० भन्दा बढी स्थानबाट वार्षिक ५ लाखभन्दा बढी युनिट रगत संकलन र वितरण सेवा भइरहेको छ ।

तत्कालीन गण्डकी अञ्चलका अञ्चलाधीश नन्दबहादुर मल्लको नेतृत्वमा अञ्चल रेडक्रसको रूपमा पोखरामा रेडक्रसको स्थापना २०२२ साल भदौ १९ गते भएको हो । गण्डकी अञ्चलमा स्थापित त्यही रेडक्रस पछि कास्की रेडक्रसमा परिणत भई जिल्ला कार्यसमिति, विभिन्न उपसमितिको समेत कार्यशीलताका कारण संस्थाको मानवीय गतिविधि अगाडि बढाउन सफलता मिल्ने गरेको छ ।

रेडक्रस कास्की शाखाले रक्तसञ्चार सेवाको आवश्यकता महसुस गरी वि.सं. २०३५ सालबाट रक्तसञ्चार सेवाको सुरुवात गरिएको छ । तत्कालीन अवस्थामा गण्डकी अस्पतालको एउटा कोठा लिएर रगतको संकलन र वितरणको कामको थालनी गरिएको हो । २०४५ सालमा पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय अस्पताल नाममा दक्षिण गेटको नजिकै आफ्नो सानो कोठा बनाई सञ्चालन गरिएको थियो । रक्तसञ्चार सेवा सञ्चालन र व्यवस्थापनका लागि डा. बुद्धिबहादुर थापाको विशेष पहलमा जग्गा उपलब्ध भएको थियो । सोही जग्गामा आवश्यक पूर्वाधार निर्माण, थ्रिफेज लाइन, अन्य आवश्यक उपकरण जडान गरी रक्तसञ्चार सेवालाई व्यवस्थित गरिएको थियो ।

रेडक्रसले सञ्चालन गरेको रक्तसञ्चार सेवालाई समयानुकूल बनाउन प्रयत्न हुँदै आएको छ । बिरामीले उपयोगमा लिने रगतको स्तरीयतालाई ध्यान दिने गरिएको छ । पोखरा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको परिसर रामघाटमा रहेको रक्तसञ्चार सेवाको भवन २०७२ सालको गोरखा भूकम्पका कारण क्षति र उपकरण व्यवस्थामा समस्या देखियो । सो रक्तसञ्चार सेवालाई स्तरोन्नति गरी प्रादेशिक तहको रक्तसञ्चार सेवाको रूपमा विकास गरिएको छ ।

प्रदेश स्तरको भएकाले ११ जिल्लामध्ये मनाङबाहेकका सबै जिल्लामा पुगेर रक्त संकलनको काम भएको छ । सुरुमा १६९ युनिट रगत संकलन र वितरण गरी सेवा दिएकोमा अहिले रगतको माग बढ्दै जाँदा वर्षमा २१ हजार युनिटसम्म रगत संकलन र वितरण गर्नुपर्ने परिस्थिति सिर्जना भएको छ । रगतको मागअनुसारको आपूर्ति व्यवस्थाका लागि प्रभावकारी ढंगबाट सञ्चालन हुने गरेका उत्प्रेरणा कार्यक्रमले मद्दत पु¥याइरहेका छन् । यही कारण अहिले ६ सयभन्दा बढी संघ, संस्थाले स्वतःस्फूर्त रूपले नियमित रक्तदान गर्ने गर्दछन् ।

आकस्मिक रक्तदान युनिट र स्वयंसेवी रक्तदाता समूह लगायत रक्तदाता संस्थाले पनि रगत संकलनमा विशेष सहयोग प्राप्त भएको छ । अस्पतालहरूबाट रगत माग भइआएको अवस्थामा ’रगत छैन’ भन्ने अवस्थाको अहिले अन्त्य भएको छ । सुरुवातमा ब्लड बैंकले ज्येष्ठ नागरिक, असहाय, विपन्नलाई रक्तजन्य सेवा शुल्क छुट दिँदै आएको थियो । कास्की शाखाकै पहलमा २०७८ फागुन १ गतेदेखि गण्डकी प्रदेश सरकारको सहयोगमा सेवाग्राहीका लागि रगतका सबै सेवा निःशुल्क भएको छ । प्रदेशका सबै नागरिकलाई रक्तसञ्चार सेवा निःशुल्क गर्न पहल गर्नेमा तत्कालीन मुख्यमन्त्री कृष्णचन्द्र नेपाली र सामाजिक विकास मन्त्री विन्दुकुमार थापा धन्यवादका पात्र हुनुहुन्छ ।

सबै काम व्यवस्थापनका लागि पोखरा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका निर्देशक प्राडा भरतबहादुर खत्रीबाट पनि राम्रो सहयोग प्राप्त भयो । रगत तथा रक्ततत्त्वलाई निःशुल्क गर्नमा विशेष पहल गर्ने सामाजिक संस्था, सरकारी निकाय, स्थानीय निकायलाई तत्कालीन स्वास्थ्य समितिको संयोजकको तर्फबाट आभार प्रकट गर्दछु ।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी कास्की जिल्ला शाखाले सिर्जनाचोकमा अत्याधुनिक प्रादेशिक रक्तसञ्चार सेवा (ब्लड बैंक) सहितको बहुउद्देश्यीय भवन बनाएको छ । रेडक्रस कास्कीले अपांगमैत्री लिफ्टसहितको ब्लड बैंकको मूल भवनबाट प्रदेश स्तरको रक्तसञ्चार सेवा प्रदान गर्न थालेको छ । पोखरा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, नेपाल मणिपाल शिक्षण अस्पताल, गण्डकी मेडिकल कलेज लगायतका सेवा केन्द्रबाट रक्तसञ्चार सेवाको काम भइरहेको छ ।

रक्तसञ्चार ब्युरो, संघीय सरकारको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको जनस्वास्थ्य प्रयोगशालाबाट निर्देशित नियम, गुणस्तर कार्यविधिलाई अनुसरण गरी नेपालमै नमुनाको रुपमा रक्तसञ्चार सेवा प्रवाह भएको छ । अहिले प्रादेशिक ब्लड बैंकमा अत्याधुनिक मेसिन जडान, शीत भण्डार कक्ष जडानको अलावा नयाँ सवारी साधन खरिद गरी छिमेकी जिल्लामा समेत रक्तसञ्चार सेवा प्रवाह गरिएको छ ।

रक्तदानको कुरा गर्दा हरेक १२० दिनमा रगत हराउने र नयाँ रगत सिर्जना हुन्छ । त्यस कारण हरेक ३ महिनाको अन्तरालमा रक्तदान गर्न योग्य भइन्छ । नेपालको सन्दर्भमा विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डअनुसार १८ वर्षदेखि ६५ वर्षसम्म उमेरका व्यक्तिले रक्तदान गर्न मिल्छ । रक्तदाताको तौल ४५ केजीभन्दा बढी हुनुपर्छ । महिलाको हकमा महिनावारी भएको ७ दिनपछि मात्र रक्तदान गर्न मिल्छ । गर्भावस्था र स्तनपान गराइरहेको बेलामा रक्तदान गर्न मिल्दैन ।

यसैगरी हृदयरोग, दम, कलेजो, फोक्सो, मिर्गौला सम्बन्धी समस्या, मधुमेह, क्यान्सर, एचआईभी, हेपेटाइटिस जस्ता रोग लागेका व्यक्तिले रक्तदान गर्न मिल्दैन । दाताले दान गरेको रगत विभिन्न शल्यक्रिया, दुर्घटनामा परी घाइते भएका व्यक्ति, रगतको कमी हुने विभिन्न रोगका बिरामीलाई प्रयोग गरिन्छ । मानव रगत प्रयोगशालामा नबन्ने भएकाले दाताले दान गरेको रगतले कसैको जीवन रक्षा गर्न सकिन्छ । त्यसैले ’रक्तदान जीवनदान र जीवनदान महादान’ भन्ने गरिएको हो ।

रगतको बढ्दो माग र आधुनिक प्रविधियुक्त सेवालाई विस्तार गर्ने क्रममा स्थापना भएको प्रदेश स्तरको ब्लड बैंक ५९ औँ रक्तसञ्चार सेवा दिवसको सन्दर्भ पारेर १२ साउन २०८१ देखि प्रारम्भिक रूपमा सञ्चालन गरिएको छ । रक्तसञ्चार सेवाको विस्तार, समयसापेक्ष र गुणस्तरीय बनाउने क्रममा ब्लड बैंकबाट मंसिर १ गतेदेखि २४ सै घण्टा सेवा दिन थालिएको छ । यो सेवा नागरिकलाई अत्याधुनिक सुविधा र गुणस्तरीय सेवाहरू उपलब्ध गराउने उद्देश्यका साथ सञ्चालनमा ल्याइएको हो । यस सेवाको माध्यमबाट रगत संकलन, परीक्षण र आपूर्ति कार्यलाई प्रभावकारी र समयमै पूरा गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ ।

नयाँ सेवा सुविधाले पोखरा र आसपासका क्षेत्रका नागरिकहरूको स्वास्थ्य सेवामा गुणस्तरीय सुधार ल्याउने आशा गरिएको छ । साथै, रक्तदाताका लागि सुरक्षित र विश्वसनीय सेवा प्रदान गर्दै समुदायका लागि महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य सेवा अवलम्बन गरिने विश्वास गर्न सकिन्छ । त्यति मात्र नभएर ब्लड बैंकको रगत र रक्ततत्त्वको उपलब्ध स्टक वेबसाइटमा हेर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ । वेबसाइट हेरेपछि कुन समूहको कुन कम्पोनेन्ट के कति स्टक छ, थाहा हुन्छ । स्टकको आधारमा रगतको आवश्यकता पर्नेले माग गर्न सक्नेछन् । ब्लड बैंकमा स्टक कमी भएको रगतलाई दाताहरूलाई खबर गरेर समयमै संकलन गर्न सकिने व्यवस्था मिलाइएको छ ।

रेडक्रस कास्कीले आगामी दिनमा रक्तसञ्चार सेवामार्फत आपत्कालीन अवस्थामा रगतको आपूर्ति र रगतजन्य पदार्थहरूको वितरणमा थप प्रभावकारिता र क्षमता थप्ने लक्ष्य राखेको छ । रेडक्रसकर्मी, सबै स्वयंसेवी रक्तदाता, दातृ निकाय र सरोकारवाला निकायको समन्वय र सहकार्यमा लक्ष्यलाई पूरा गर्न सकिन्छ ।

(अधिकारी नेपाल रेडक्रस सोसाइटी कास्कीका पूर्वउपसभापति हुन् ।)